La vschinauncha da Zuoz es hozindi ün s-chazi prezius d’ün lö rumauntsch chi d’eira bun da salver ils testimonis da sieu passo plain evenimaints fin i’l temp d’hozindi. L’imposanta plazza cumünela cull’ustaria giuridica Crusch Alva, la baselgia San Luzi cul clucher, las chesas Planta, la tuor Planta e las chesas cultivedas daun ün’apparentscha impreschiunanta a quista vschinauncha bain mantgnida in Engiadin’Ota. Il grand numer da solidas chesas culs tipics balcuns torts engiadinais e’ls ornamaints da sgrafit do in ögl. Eir la chapella romanica tardiva da San Bastiaun e la pitschna chapella gotica Santa Chatrigna imbellischan la vschinauncha.

La vappa ed il sagè da Zuoz cun il fuonz nair sun ornos cun üna speda d’argient cun tegn dad or, cruscho cun üna bachetta d’uvas-ch d’or ed üna curuna d’or survart. Intaunt cha la speda accentuescha l’importanza da la vschinauncha da Zuoz, perche cha Zuoz d’eira düraunt tschientiners residenza da la giurisdicziun criminela resp. da l’ota giurisdicziun, rapreschaintan la curuna e la bachetta d’uvas-ch la funcziun dobla cha sench Luzius vaiva tenor la legenda scu raig ed uvas-ch. Culuors cumünelas: nair – mellan.

Müdamaint da la vschinauncha purila al lö da scoula e vacanzas. 

L’evoluziun dal turissem ed il chal da l’agricultura sun respunsabels pel grand müdamaint chi vaiva lö vers la fin dal 19evel tschientiner. Üna da las lezchas e dals dovairs ils pü importants dals uffizis odierns es da mantegner l’equiliber e da proteger l’ierta unica da noss antenats cun agüd d’ün agir cun sen per respunsabilted e cun s-chaffir ledschas adattedas. 

Dapü infurmaziuns davart l’istorgia ed il temp preschaint da Zuoz a’s chatta i’l cudesch da Dr. C. Wieser chi’d es cumparieu illa seria Schweizer Heimatbücher.

(Purtret: La pü veglia chesa da Zuoz.)
 

Zuoz vain per la prüma vouta manzuno in ün documaint al cumanzamaint dal 9evel tschientiner. I’l urbari dals bains imperiels dal temp da Ludwig des Frommen (ho regno da 814 fin 840) sun registredas las impostas cha las suostas dal raig a Segl, Zuoz ed Ardez vaivan da pajer.

Il nom "Zuoz" dess avair sias rischs i’l pled latin subtus, rumauntsch "suot" u "sut" (suosta suot invers quella sura a Segl). Ed eir la denominaziun „suosta“ chi deriva eir d’üna risch latina, pudess avair gieu influenza sülla furmaziun dal nom. Ad es però eir pussibel cha’l nom as referescha a la nouva vschinauncha chi s’ho furmeda intuorn la baselgia St. Luzi ed intuorn la taverna (hoz Crusch Alva). Oriundamaing as rechattaiva la colonia dal temp da bruonz nempe sül muot Chastlatsch sur l’hotel Castell.

Ün’explicaziun pü nouva da Linus Brunner disch cha Zuoz deriva da l’accadic „ZUZU“ = „terrain da channa“ („Rohrdickicht“). Fin hoz nu d’eiran ils linguists buns da classificher precis la lingua retica. A do differentas teorias davart sieu origin e sia appartgnentscha, ma üngüna nun es cumpruveda. L’explicaziun dal toponim Zuoz cha Brunner fo as basa sün sia teoria cha’l retic d’eira üna lingua semitica e d’eira il pü dastrusch paraint cul accadic, dimena cul semitic orientel. Quista explicaziun etimologica es dimena üna pussibla explicaziun dal nom dal lö, chi nun es però cumpruveda.

Balastèr
Danz
Geer
Jecklin
Juvalta
Raschèr
Roedel
Salis
Schech
Schucan
Travers
von Planta
Wiezel

La tuor Planta es üna tuor bod quedra dal temp d’immez. Ella as rechatta i’l cour da la vschinauncha, in vicinanza da la plazza cumünela suot la chesa Planta. Ella es gnida construida grazcha als Plantas, üna da las pü importantas famiglias svizras i’l temp postmedievel. Pü tard es la tuor gnida in possess da la vschinauncha e gniva traunter oter druveda scu praschun.

Hozindi nu vain la tuor pü druveda suvenz, forsa minchataunt per evenimaints speciels e per nozzas. 

15 a. Cr.
La Rezia e l’Engiadina vegnan suottamissas dals Romauns (campagna militera da Drusus e Tiberius, figliasters da l’imperatur Augustus).

284 a. Cr.
Divisiun da la Rezia in Rezia prima cun Cuira e Rezia secunda cun Augsburg scu residenzas administrativas.

493 a. Cr.
Theoderich, raig dals Ostrogots, vaindscha als Romauns ed occupa la Rezia e tuot l’Italia.

536 a. Cr.
La Rezia vain tar Theudebert, raig dals Francs.

806 a. Cr.
Carl il Grand separa la pussaunza seculera (da cunt) e la pussaunza ecclesiastica (episcopela). La Rezia vain uossa divisa in duos cuntedis: La Rezia sura e la Rezia suot, separedas da la Landquart e dal massiv dal Reticon.

831
Il nom "Endena" (Engiadina) vain manzuno per la prüma vouta in ün documaint.

843
Contrat da Verdun: La Currezia vo a Ludwig den Deutschen (ho regno da 843 fin 876). Introducziun da la constituziun da cuntedi franca – fin lo d’eira aunch’adüna in vigur il dret romaun!

1137 fin 1139
L’uvas-ch Conrad I acquista l’Engiadin’Ota dals cunts da Gamertingen-Achalm in duos chartas da cumpra. Già da pü bod tuchaiva il bain Dorta a la baselgia da Cuira. El as rechattaiva illa part da la vschinauncha da Zuoz chi vaiva il listess nom. Cun quist acquist es Zuoz dvanto per bod 400 ans il center dal signuredi episcopel in Engiadin’Ota. L’ota giurisdicziun d’eira uossa chosa da l’uvas-ch da Cuira chi gniva duos voutas l’an sur l’Alvra a Zuoz, a San Gian ed a San Michel. Già bod però mnaivan ils mastrels episcopels ils dis da giurisdicziun, fin cha eir quists drets sun passos al pövel.

1367
es gnieu fundeda la Lia da la Chadè a Zernez. L’uniun dals ministeriels episcopels e da las persunas da la Chadè cul chapitel episcopel nu d’eira insè drizzeda cunter la suveraunited episcopela, ma pütost cunter l’imnatschanta predominanza da l’Austria. La chesa da Habsburg vaiva be güst conquisto il Tirol be dasper e possedaiva drets extais in Engiadina Bassa.

1462
Illa charta da tschinch sagès da 1462 s’ho l’Engiadin’Ota do üna prüma constituziun. La residenza da la giurisdicziun criminela restaiva a Zuoz.

22 meg 1499
Battaglia da Chalavaina (Calven) in connex culla guerra svabaisa. Var 6'000 Grischuns e Confederos vaindschan a l’armeda da var 15'000 guerriers da l’imperatur romaun Maximilian I.
 
8 gün 1499
Üna nouv’armeda da l’imperatur Maximilian I passa suot il cumand dal cunt Hans von Sonnenberg cun var 6 - 8'000 homens in üna campagna militera da rapimaint e vendetta dal Vnuost sur las alps da Müstair a Livigno e da lo sur il Pass da Casanna in Engiadin’Ota. Ils abitants da Zuoz e S-chanf daun svess fö a lur chesas e fügian illas muntagnas. (Las otras vschinaunchas vegnan desdrüttas da l’armeda imperiela). Grazcha a quista tactica dal terrain ars nu chattan ils inimihs üngüna nudritüra e sun cotres sfurzos da’s retrer.

1524
I. Artichels da Glion – prouva da refurmer la baselgia a l’intern.

1526
II. Artichels da Glion – restraindschan fermamaing ils drets da la baselgia catolica e da l’uvas-ch. Aboliziun da püssas clostras.
Zieva cha’ls ultims drets suverauns da l’uvas-ch sun ieus a perder per l’inter territori da las trais Lias tres ils artichels da Glion, es l’Engiadin’Ota dvanteda tenor dret internaziunel public üna part suverauna illa Republica da las Trais Lias. (Lia da la Chadè 1367, Lia Grischa 1424, Lia da las Desch Drettüras 1436).

1552
Refurmaziun a Zuoz tres l’exponent il pü important da quel temp in Grischun, l’umanist zuozingher Gian Travers (1483-1563) chi d’eira eir sto cumandant da truppa, prefect da las Trais Lias illa Vuclina, hom da stedi ed iniziant da la lingua da scrittüra rumauntscha.

1577
Guerra da fuorcha traunter Zuoz e Samedan

1629
Pesta in Engiadin’Ota

1650 fin 1850
Emigraziun economica e commerciela d’üna granda part da la populaziun masculina, surtuot ill’Italia dal nord e dal süd, in Frauntscha, Russia eui. (ils cuntschaints pastiziers engiadinais). La furtüna guadagneda cun diligenza, onested e spargnuosezza ho pussibilto a bgers üna saira da la vita sainza pissers illa patria.
Las vicinanzas da Zuoz dvaintan las ündesch vschinaunchas territorielas autonomas d’hozindi dal circul d’Engiadin’Ota; fin al cumanzamaint dal 19evel tschientiner d’eira Zuoz il lö principel da l’Engiadin’Ota culla mastralia sün plazza da vschinauncha.

1878
Culs statüts dals 6 meg 1878 ho Zuoz fat il prüm pass vers la vschinauncha politica odierna.

Litteratura: Dr. phil. E. Durnwalder: Kleines Repertorium der Bündner Geschichte 1970, Silvio Margadant et al.: Freiheit einst und heute - Gedenkschrift zum Calvengeschehen 1499-1999 

1139 
La plaiv da Zuoz vain per la prüma vouta manzuneda in ün documaint.
   
1200 
Construcziun d’üna granda baselgia chi’d es eir avierta per las vschinaunchas limitrofas (ils plauns suot da la tuor odierna ed ils mürs da la nev cun sias arcadas fintas da la baselgia San Luzi derivan da quel temp).

intuorn 1250
Construcziun da la chapella San Bastiaun, ma pür manzuneda in ün documaint l’an 1472

1446
La chapella Santa Chatrigna vain per la prüma vouta manzuneda i’ls documaints

1500
Zieva las dispüttas guerrescas l’an 1499 traunter l’imperatur romaun Maximilian I. ed ils Grischuns cumainza la reconstrucziun successiva da Zuoz. I’l 16evel e 17evel tschientiner vain construieu il cour imposant da la vschinauncha chi’d es resto fin hoz.

1507
Construcziun dal cour sexanguler, liger ad angul i’l stil gotic tardiv da la baselgia odierna San Luzi; la nev es gnida sureleveda ed il palintschieu sur da lain romanic tardiv es gnieu rimplazzo tres ün vout a rait a quatter giufs.

1509/10
Reconstrucziun da la baselgia Santa Chatrigna. Quista baselgia staiva a dispusiziun per ils cults divins catolics daspö 1901 ed es gnida vendida a la plaiv catolica l’an 1999.

1826
Renovaziun baselgia San Luzi

1869
Construcziun da la chesa da scoula sün Plaz

1874 fin 1876
Construcziun Hotel Concordia, hoz Posthotel Engiadina

1876
Prüm sistem modern d’idrants e rait da condots d’ova

1892
Ulteriura renovaziun da la baselgia San Luzi

1899
Correctura da l’En Madulain - Zuoz

1901
Construcziun da la punt da l’En tres l’indschegner da punts Robert Maillart

1903
Prüma glüsch electrica a Zuoz
La lingia da l’Alvra riva a Samedan

1904
Construcziun da l’internat per mats Lyceum Alpinum (Kleines Haus)

1909
Construcziun da la „Scoula igienica Bellaria"
Müdamaint da fabrica da l’ustaria giuridica Crusch Alva ad ün pitschen hotel

1911/12
Ulteriura renovaziun baselgia San Luzi
Construcziun Hotel Castell

1912/13
Construcziun edifizi principel Lyceum Alpinum

1923
Avertüra da la lingia da l’RhB Samedan - Scuol

1951
20 schner: Üna granda lavina da Munt Albanas ho desdrüt 4 chesas, ho dannagio ulteriuras 28 stallas e chesas ed ho custieu la vita a 5 persunas. Zieva quella catastrofa sun gnieus construieus ils paralavinas sü Albanas i’ls ans seguaints.
Restoraziun totela da la chapella Santa Chatrigna

1953
Prüm runel sü Munt Albanas
 

1961
Incendi Hotel Castell tal quêl la pitschna tuor caracteristica cul tet in fuorma da tschiguolla es gnida desdrütta

1962
Construcziun runel Crasta

1964
Prüma planisaziun dal lö

1965
28 marz: Üna lavina immensa s’ho distacheda süllas costas da la Val Buera, ho strat cun se il pitschen runel "Crasta", ho desdrüt e dannagio püssas chesas fin ch’ella s’ho fermeda davaunt la chesa Cordett.

1967
Construcziun runel Pizzet

1968
Üna granda lavina our da la Val Buera ho desdrüt üna chesa ed il sunteri cumünel.

1968 fin 1971
Construcziun dal repar da terra sü Pulvrera sü sur il God da Crasta
Prüm Maraton Engiadinais cun böt a Zuoz
Prüm Concours Hippique

1971
10 december: Incendi Hotel Crusch Alva

1972
Introducziun dal dret da vuscher e tscherner per duonnas a Zuoz

1975
Construcziun Center da Dmura – Convict per scolars

1984 fin 1986
Construcziun via da sviamaint S-chanf - Madulain
Construcziun runel Survih

1985
Renovaziun Alp Timun

1987
31 lügl: Prüm marcho da Zuoz
18 - 22 avuost: las pü grandas ovazuns dal fuonz da la val daspö l’an 1888

1990
Renovaziun baselgia San Luzi
Renovaziun Alp Belvair

1994
Construcziun prüm implaunt per fer naiv
Construcziun "Center Sur En"

1995 fin 2000
Revisiun planisaziun dal lö 

1996
Construcziun implaunt electric pitschen Albanas (installaziun d’üna turbina per guadagner electricited)
Prüm Inline Maraton Engiadinais
Planisaziun d’ün nouv concept per las scoulas da la vschinauncha

1997
Planisaziun d’üna plazza da golf da 18 fouras sül territori a dretta da l’En
Acquist "Bellaria" tres la vschinauncha

1998
Planisaziun amplificaziun implaunts da ski (Val Viroula)
Planisaziun amplificaziun dal biotop a San Batrumieu

1999
Construcziun traget dad inline La Punt Chamues-ch - S-chanf
Fundaziun TOP (organisaziun turistica La Plaiv) e WOP (organisaziun economica La Plaiv)